4 - شايد بتوان گفت : با صرف نظر از جمله ى « مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ » جمله هاى جلو نمىفهماند كه مقصود از « اثْنا عَشَرَ شَهْراً » ماه قمرى است بلكه با جمله ى « خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ » ماه شمسى مناسبتر است ، چون در آيه گفته شده است : از روز آفرينش زمين و آسمان ، شماره ى ماهها دوازده است ، و ارتباط شماره ى دوازده به زمين و آسمان با رابطه ى خورشيد و زمين مناسبتر است تا رابطه ى ماه و زمين « 1 » ، بعلاوه كه بعضى از اين اسمهاى دوازده گانه ى عربى كه ما امروز ماه‌هاى قمرى را به آن مىناميم ، كلماتى است كه معنى هنگام گرما و سرما و پيدايش گياه را مىفهماند ، چنان كه در جهت نامگذارى به اين كلمات مفسّرين نقل كرده‌اند كه ربيع الاوّل و ربيع الثّانى موقعى مىگفتند كه سبزه مىدميد ، و جمادى نام هنگام يخ بستن آبها بود و وقت باز ماندن گياهها از نمود افزايش . و هنگام شدّت گرما را رمضان مىگفتند . ابو الفتوح نقل كرده است كه از مردى سخنگوى و بليغ عرب جهت اين دوازده نام را پرسيدند او جمله هائى گفته است كه به واسطه ى بلاغت آن همه ى الفاظ او را نوشته و بيشتر آنها بر فصل و هنگام تغيير هوا تطبيق مىكند . ولى اين نظم نام ماهها كه اكنون مرسوم است با جهت نامگذارى تطبيق نمىكند چون بعد از دو ربيع دو جمادى معيّن كردند كه اوّل به معنى بهار و دوم به معنى هنگام سردى است و پس از آنها رجب است كه گفته‌اند به مناسبت فراوانى آب اين اسم پيدا شده است و پس از آن يك ماه رمضان دارند كه مىگويند به واسطه ى شدّت گرما اين كلمه را استعمال كرده‌اند و معلوم است كه پس از بهار يخبندان نمىشود و هم به فاصله ى يك ماه از يخ بستن گرما شدّت نمىكند ، و شايد اين اسمها در يك دوره ى متوالى نبوده است و يك سال دو ماه بهار را ربيع ناميده‌اند و سالى ديگر يخبندان را جمادى گفته‌اند ، و باز وقتى ديگر به مناسبت فصل و هوا رجب و رمضان و غيره ناميده‌اند . و بعدها مردم همين كلمات را اسمهاى دوازده گانه ى دوره ى سال قرار داده‌اند ، در هر

--> ( 1 ) با بيانى كه سابقا در پاورقى گذشت كه حكم عدّة الشهور در مقابل « نسيء » است اين كلام حالش معلوم است . ( مصحح )